Eenzaamheid kan schrijnend zijn, dat hebben we gemerkt door corona. Chronische eenzaamheid is echter niet op te lossen, hooguit te verminderen. Daarbij moeten we goed opletten om maatwerk te leveren, want niet-passende interventies kunnen iemand nóg eenzamer maken. Dit zijn enkele inzichten van lector Rick Kwekkeboom in onze serie “wetenschappers aan het woord”. Ontdek haar actuele en fundamentele inzichten in dit bericht.

In een serie laat Aanpakeenzaamheid.nl Nederlandse wetenschappers en onderzoekers aan het woord die zich bezighouden met eenzaamheid. We gaan op zoek naar hun belangrijkste inzichten, zoals eerder Theo van Tilburg, Anja Machielse en Eric Schoenmakers. Daarmee hopen we deze wetenschappelijke kennis naar de praktijk te brengen. Deze keer staan de inzichten van Rick Kwekkeboom centraal. Dr. Ir. Rick Kwekkeboom (62) is Lector langdurige zorg en ondersteuning bij de Hogeschool van Amsterdam. Zij is ook één van de leden van de Wetenschappelijke Advies Commissie. Deze commissie voedt het VWS-actieprogramma Eén tegen eenzaamheid met kennis en adviseert over de monitoring van de effectiviteit van het programma. Dit artikel is gebaseerd op een gesprek op 5 november 2020.

 

Actuele inzichten in tijden van corona

 

1. Iedere Nederlander merkt nu hoe schrijnend eenzaamheid is

Het eerste dat Rick Kwekkeboom deelt is haar constatering dat door corona iedere Nederlander heeft gemerkt hoe schrijnend eenzaamheid is. Vooral als je alleen woont, is de kans groot dat je je eenzaam voelt.

 

2. Bezoekverbod kreeg ook begrip

Tijdens de eerste lockdown, afgelopen voorjaar, werd een bezoekverbod ingesteld voor zorgvoorzieningen zoals verpleeghuizen. Dit verbod veroorzaakte veel onrust. Uit onderzoek kwam naar voren dat de ene helft van de bezoekers boos was omdat ze niet meer op bezoek mochten komen; de andere helft had juist begrip voor de maatregel, aldus Kwekkeboom. Deze groep had het erger gevonden als door hun bezoek meer mensen gestorven waren door het overbrengen van het coronavirus.

 

3. Een shock wacht voor mensen met een beperking

Vooral mensen met een lichamelijke, verstandelijke of psychiatrische beperking worden in deze periode van corona en gedeeltelijke lockdown teruggeworpen op zichzelf, zeker als zij alleen wonen. Zij kunnen hierdoor nu intense eenzaamheid ervaren. Als de samenleving straks weer ´opengaat´, zullen zij naar verhouding hun leven minder makkelijk kunnen opnemen, verwacht Kwekkeboom. Immers, deze kwetsbare groepen hebben opnieuw en sterk ervaren hoe het is om een andere positie te hebben dan meer geprivilegieerde groepen. De contrasten zouden voor deze groep wel eens scherper zichtbaarder kunnen worden als corona voorbij is. De aandacht zal immers vooral gaan naar het weer opstarten van de voor de economie belangrijkste activiteiten. De aandacht voor mensen voor wie deelname aan de samenleving lastiger is zal hieronder komen te lijden.

 

Fundamentele inzichten

Hierna staan de zogenaamde ‘cornerstone inzichten’ van Rick Kwekkeboom. Het gaat om inzichten over eenzaamheid die zij in haar loopbaan heeft opgedaan en die naar haar idee belangrijk zijn voor de praktijk van wethouders, beleidsambtenaren of projectleiders bij de aanpak van eenzaamheid.

 

4. Chronische eenzaamheid is niet op te lossen

Rick Kwekkeboom wijst op het verschil tussen situationele eenzaamheid en chronische eenzaamheid. Bij mensen die situationeel eenzaam zijn kunnen de omstandigheden wijzigen en kan hun eenzaamheid overgaan of in ieder geval minder schrijnend worden. Bij chronische eenzaamheid is dat anders. Er zijn nu eenmaal mensen die om wat voor reden dan ook afwijken van het ´gemiddelde´. Dat kan zijn vanwege een psychiatrische aandoening of een lichamelijke beperking maar ook vanwege andere keuzes dan wat de standaard of zelfs ´norm´ is.  Deze mensen ervaren een leven lang dat zij ´anders´ zijn. Daardoor kunnen ze het gevoel hebben dat ze zich achter een glazen wand bevinden, waardoor ze niet mee mogen of kunnen doen met de rest. Dat kan een immens gevoel van eenzaamheid veroorzaken. Kwekkeboom weet niet hoe dit opgelost kan worden. Dergelijke chronische eenzaamheid kan hooguit verminderd worden, door mensen nadrukkelijk te laten merken dat zij, hoe ze ook zijn, er toch bij horen en op hun eigen manier van waarde zijn, aldus Kwekkeboom.

 

5. Baat het niet, dan schaadt het wel

Er kan schade ontstaan bij mensen die afhaken bij een eenzaamheidsinterventie. Deelnemers kunnen in de volle verwachting zijn dat een interventie zal helpen om hun eenzaamheid te verminderen. Maar als de interventie niet blijkt te passen, dan kan de reactie zijn “zelfs dít lukt me niet”. En dat kan daadwerkelijk schade opleveren. Het gezegde hier is dan “baat het niet, dan schaadt het wel”, aldus Kwekkeboom. Daarom is belangrijk oog te hebben voor passende interventies (maatwerk) en in de gaten te houden waarom mensen afhaken.

 

6. Het vroegere leven kan tot eenzaamheid op hoge leeftijd leiden

Eenzaamheid bij 75-plussers ontstaat niet alleen door verandering in de omstandigheden, zoals het wegvallen van een partner of verminderde gezondheid. Ook het voorafgaande leven kan dit veroorzaken, zoals: wel of geen kinderen hebben, wat heeft iemand meegemaakt, welke vaardigheden en persoonlijkheid heeft iemand ontwikkeld? Volgens Kwekkeboom kunnen deze kenmerken, die eerder in hun leven bij iemand op de achtergrond aanwezig waren, op hoge leeftijd prominent zichtbaar worden en (mede) tot eenzaamheid leiden.

 

Extra inzichten

Rick Kwekkeboom deelt nog een aantal aanvullende inzichten.

 

7. Talentontwikkeling kan eenzaamheid compenseren

Kwekkeboom doet veel onderzoek naar mensen met een langdurige beperking. Zij weet dat ook onder die groep talentvolle kunstenaars zitten. Door hen te stimuleren hun kunstzinnige aanleg te ontplooien en te ontwikkelen kunnen ze iets moois maken en hierdoor van betekenis zijn. Daardoor, zo stelt Kwekkeboom, is het mogelijk hun gevoel “er niet bij te horen” te compenseren. Ze dragen immers iets moois bij aan de samenleving als geheel.

 

8. Niet overtuigd van cognitieve benadering

Eenzaamheid kan iedereen overkomen. Daarbij: iemands persoonlijkheid heeft effect op de mate van eenzaamheid. Daarom is er tegenwoordig veel aandacht voor een cognitieve benadering van eenzaamheid. Kwekkeboom kan niet ontkennen dat dit werkt. Tegelijkertijd vindt ze het lastig: is geluk maakbaar? Is eenzaamheid weg te denken of weg te maken? Per saldo is Kwekkeboom daarom nog niet overtuigd van nut en noodzaak van cognitieve benadering van eenzaamheid.

 

9. Opleidingen scheiden lichaam en geest nog te veel

We weten inmiddels dat lichaam en geest met elkaar verbonden zijn. En dat er een wisselwerking is. Als je eenzaam bent, dan ga je minder goed voor jezelf zorgen, minder goed eten, minder vaak de deur uit…Dat heeft weer lichamelijke consequenties (minder gezond en vitaal) en dat heeft weer effect op iemands geestelijke gesteldheid en eenzaamheid… Maar, zo weet Kwekkeboom, in de ‘somatische’ opleidingen zoals fysiotherapie, verpleegkunde en medische specialismen wordt nog weinig aandacht besteed aan de wisselwerking tussen de psyche en lichaam als het gaat om eenzaamheidsvraagstukken. Daardoor weten professionals vaak niet goed hoe zij signalen van eenzaamheid kunnen herkennen en (dus) ook niet hoe ze er op moeten reageren.

 

Tot slot

Herkent u de inzichten van Rick Kwekkeboom? Wat zouden we hiermee moeten doen? Laat uw reactie hieronder achter.

Informatie

Publicatiedatum1 december 2020
Laatste aanpassing1 december 2020
BronRick Kwekkeboom
OnderwerpenBezoekverbod, talentontwikkeling
en chronische eenzaamheid